"می توان در بازوان چیره ی یک مرد

ماده ای زیبا و سالم بود

با تنی چون سفره ی چرمین

با دو پستان درشت سخت

می توان در بستر یک مست ٬ یک دیوانه ٬ یک ولگرد

عصمت یک عشق را آلود."

                                    (فروغ فرخزاد)

هر کدام از ما لحظاتی از زندگی عاشقانه را تجربه کرده ایم. گاه از تب آلام سوزان عشق حضور خود را تا مرز جنون دریافته و خسته و تنها به شب گردی های طولانی تن داده ایم. در موقعیت های عاشقانه ی خویش از هراس آینده ی ناروشن پیش رو ساعت های زیادی را اشک ریخته ایم. در تلاش برای وصال یار از رنج جان کاه بی عدالتی آزرده شده ایم و هزاران تصویر درهم شکننده ی دیگر که می تواند تاریخ زندگی هر فردی را با تباهی کامل همراه سازد. با این وجود تحلیل هر رابطه ی عاشقانه ای کاری به غایت دشوار است. این دشواری حاصل زیست ما در جهانی است که تجربه ی زندگی عاشقانه را برای هر آدمی - در عین روزمره بودن آن - به رویایی دست نیافتنی بدل می کند. رویایی که در صورت وقوع آن می تواند نظام ارزشی مسلط بر جهان و روابط اجتماعی ساخته شده بر پایه ی آن را به یک باره به چالشی بنیادین بکشاند. گویا جذابیت زندگی در لحظات عاشقانه نیز برای هر فرد همین رویارویی او با نظامی از ارزش های پوسیده باشد که در عین حالی که فرد را به نابودی تدریجی می کشاند او را مجبور به ستایش از همان نظام منحط می کند. این رویارویی ها را می توان انقلاب هایی در دل وضعیت هایی مشخص نامید.

برای باور پذیرتر شدن این موضوع شاید لازم باشد برای لحظاتی جریان حرکت ذهن خود را به دست خاطرات مان بسپاریم. به یقین حافظه ی تمام کسانی که کودکی خود را در دهه های ۶۰و ۷۰ شمسی پشت سر گذاشته اند پر از تصاویر مربوط به روزهای ملتهب انقلاب ۵۷ است که بارها و بارها از تلویزیون پخش شده اند. ما در آن تصاویر شاهد هیجان ٬ اضطراب ٬ خشم ٬ اشک و در نهایت شادمانی وصف ناپذیری در بین مردم هستیم که حاصل موقعیت انقلابی جامعه ی آن روزهاست. حال می توان با رجوع به تجربه های عاشقانه ی خویش در سنین نوجوانی و جوانی تمام آن هیجانات ٬ اضطراب ها ٬ خشم ها و شادمانی هایی را - که تا پیش از این فقط از طریق رسانه و تصاویر شاهد آن بودیم - در کیفیتی درونی درک و تجربه کنیم. این شباهت کیفی احساسات بین یک تحول فردی و یک تحول اجتماعی از کجا بر می خیزد؟ این سوالی است که در ناخودآگاه هر فرد شکل می گیرد و اقتدار حاکم - در هر شکل و شمایلی - سعی در سرکوب این سوال در ذهن افراد جامعه دارد.

اگر انقلاب اجتماعی را درهم شکننده ی کلیشه های اجتماعی و سیاسی - مثل تبعیض های طبقاتی ٬ فرهنگی ٬ سیاسی ٬ قومیتی ٬ جنسیتی و... - بدانیم ٬ می توان این خرد شدن کلیشه ها را در یک رابطه ی عاشقانه نیز مشاهده کرد. مردی می تواند عاشق زنی از طبقه ی اجتماعی دیگر شود ٬ زنی می تواند به واسطه ی رابطه ی عاشقانه اش در کنار مردی که دوستش دارد مشروب بنوشد و یا دو نفر از دو قومیت متفاوت عاشقانه یک دیگر را دوست بدارند. تمامی این رویدادها استثناهایی هستند که ارزش های پوسیده ی اجتماعی را - که راه بر ساختار شکنی افراد بسته اند - به چالش می کشند. در واقع رواج همین نظام های ارزشی فاسد و ارتجاعی است که بقای قدرت سیاسی حاکم را ضمانت می کند و عبور از آن ها در سطحی کوچک آغاز عبور از اقتدار سیاسی حاکم محسوب می شود. پس درست در همین نقطه است که قدرت سیاسی حاکم با تمام قوا در برابر تفکر عاشقانه ایستادگی می کند و سعی در سرکوب عشق دارد. قدرت سیاسی حاکم در برابر تجربه ی عاشقانه ی هر فردی لبخندی عاری از حقیقت تحویل خواهد داد و سعی خواهد کرد با ساختن تصاویر مضحکی از عشق تجربه ی از پیش شکست خورده ی این حوزه را در ناخودآگاه جامعه بگنجاند. "اکتاویو پاز" - نویسنده ی مکزیکی - درباره ی این تعدی بزرگ به عشق چنین می گوید :" روسپی ٬ کاریکاتوری از عشق است ٬قربانی عشق است ٬ نمودگاری از نیروهایی است که جهان مارا به پستی می کشانند. اما حتی این تعبیر هجو آمیز از عشق کافی نیست. در برخی از محافل پیوند های ازدواج چنان سست است که بی بند و باری حکم قانون را دارد. کسی که از بستری به بستری دیگر می رود دیگر آدمی بی بند و بار خوانده نمی شود." این تعبیر "اکتاویو پاز" از برخورد قدرت سیاسی حاکم با عشق را نمی توان تنها در محدوده ی جغرافیایی مکزیک صحیح دانست و یا خارج از نظام های فرهنگی خود ما به حساب آورد. 

پس از انتخابات ریاست جمهوری ایران در خرداد ماه ۸۸ مجموعه ای از اعتراضات گسترده ی اجتماعی - سیاسی از سوی مردم آغاز شد. تظاهرات میلیونی مردم - آن هم نه فقط برای یک بار - قدرت سیاسی در ایران را مجبور به سرکوب جنبش مردم کرد. اتفاقاتی که در ۳۰ خرداد ماه روی داد٬اوج سرکوب مردم را از جانب حاکمیت سیاسی به نمایش گذاشت. بسیاری از تحلیل گران - از جمله حسین بشیریه در گفت و گویش با نشریه ی لوگوس - این نظریه را به میان کشیدند که جنبش فعلی مردم ایران ویژگی های یک انقلاب را داراست. بنابراین اگر این پیش شرط را قبول کنیم که ما در حال حاضر در موقعیتی انقلابی به سر می بریم٬ باید تمام جوانب سرکوب را مد نظر داشته باشیم. در این قسمت دوست دارم برای تطبیق نظر "اکتاویو پاز" با شرایط فعلی سرزمین مان به موضوعی اجتماعی - سیاسی اشاره کنم. چندی پیش مجلس شورای اسلامی طرح جنجال برانگیز چند همسری مردان را مورد بررسی قرار داد که به علت حواشی و اعتراضاتی که به این طرح شد ٬ طرح مورد نظر مسکوت ماند و به صورت موقت از دستور جلسات مجلس خارج شد. اما دوباره این طرح در جلسه ی ۱۸ آذر ماه ۸۸ مورد بررسی مجلس قرار گرفت و نمایندگان حامی طرح مصرانه بر این اعتقادند که باید تکلیف این طرح هر چه زودتر مشخص شده و مورد تصویب نهایی مجلس قرار بگیرد. این اصرار و ارائه ی دوباره ی این طرح به مجلس شورای اسلامی آن هم در شرایطی که التهابات جامعه می تواند مصوبات دیگری را به مجلس تحمیل کند به چه معناست؟ آیا این همان استراتژی حاکمیت سیاسی در تقابل با عشق نیست؟ آیا همان تصاویر کاریکاتورگونه و مضحکی نیست که سعی در سرکوب تفکر عاشقانه دارد؟ آن هم در شرایطی که التهابات اجتماعی در متن زنده ی جامعه به اوج خود رسیده و این امکان وجود دارد تا هر فرد با مقایسه ی دنیای درونی خود با آن چه در خیابان ها در حال وقوع است ٬ انگیزه ی بیش تری برای عبور از کلیشه ها در خود ایجاد نماید.

رجوع به تجارب شخصی و تحلیل آن در سطحی کلان و اجتماعی از جانب هر فرد می تواند در موقعیت های ملتهب اجتماعی برای جامعه راه گشا باشد. این موضوع از آن جا حائز اهمیت است که با این رویکرد رفتاری هر فرد می تواند جایگاه و نسبت خود را در جنبش مردم تعریف کرده و پاسخ بسیاری از اختلالات و شکست های شخصی اش را در میان جنبش بیاید. شاید این شکل رفتار عینیت جمله ی " پیر بوردیو" - جامعه شناس فرانسوی - باشد که می گوید :" آن چه جهان اجتماعی خود ساخته است ٬ جهان اجتماعی با آگاهی بدان می تواند خود نابودش کند."

   ۱- جمله ی نقل شده از "اکتاویو پاز" از مقاله ی او به نام "دیالکتیک انزوا" - ترجمه ی احمد میر علائی- مورد استفاده قرار گرفته است.

۲- نشریه ی لوگوس اخیراْ مصاحبه ای با حسین بشریه - استاد اخراجی علوم سیاسی دانشگاه تهران و یکی از نظریه پردازان سیاسی برجسته ی ایران - داشته تحت عنوان "انقلاب و ضد انقلاب" ٬ مطالعه ی این مصاحبه می تواند بسیاری از چشم انداز های جنبش فعلی مردم ایران را به درستی ترسیم کند و پاسخی بر بسیاری از چراها و سوالاتی باشد که به یقین در طی حرکت جنبش برای هر کدام از ما ایجاد شده است.

دهانم بوی سیگار می دهد

خوابم نمی برد

مثل روزهایی که نمی گذرد

                        سخت می گذرد.

حالا که می روی

پشت سرت آب نمی ریزم

آه نمی کشم

سال هاست به نبودنت خو گرفته ام

مثل پاییز

مثل این خاک عقیم و خسته

                          که دست رنج عشق تو نبود.

قلبم می ماند از این همه سکوت

آتش می گیرم از این کوچ غریب

می شکنم آخر پای این رنج مدام

وقتی خیابان نه آخرین وعده گاه

                    که آخرین سر پناه باشد...

1)  دی ماه سال 1387، کودکی 10 ساله در شهر جدید اندیشه و در مجتمعی با جمعیت ساکن بالغ بر دو هزار نفر توسط یکی از بستگان معتاد در آ شپزخانه ی محل سکونتش حلق آویز شد. تحقیقات اولیه ی پلیس منطقه ی شهریار احتمال خودکشی کردن این کودک  را به میان می کشد. هم چنین خانواده ی این کودک این احتمال را بعید نمی دانستند. با وجود اشتباه بودن حدس های اولیه درباره ی علت مرگ این کودک (مبنی بر خودکشی کودک) ، باز هم مساله ی مهم این است که کودک و خانواده اش در کدام وضعیت " زیستی-اجتماعی "به سر می بردند که چنین رفتاری را از کودک خود بعید نمی دانستند. *

2)  در بهمن 1387 ،دختری 18 ساله پس از چهارده سال شکنجه و استثمار مداوم توانست خود را از پشت دار قالی به اورژانس اجتماعی برساند. بر اساس گفته های این دختر قالی باف زنجانی تمام دختران خانواده مجبور بوده اند زمانی بیش از سیزده ساعت را پشت دار قالی بگذرانند. **

3)  طبق اظهارات رییس انجمن دفاع از حقوق معلولین ، نرخ رشد بی کاری معلولین هم اکنون بیش از چهل درصد است . هم چنین با وجود نود و دوهزار دانش آموز معلول در ایران هزینه ی ایاب و ذهاب این کودکان برای حضور در مدرسه از طرف وزارت آموزش و پرورش قطع شده است. در حالی که سیستم حمل ونقل و بافت شهری، به گواهی خود معلولان ،به هیچ عنوان مناسب نیست. ***

4) خریداری اراضی کشاورزی و باغات توسط زمین خواران از بومیان نواحی خوش آب و هوا در سال های اخیر روند مهاجرت از روستا به شهر را تشدید کرده و این موضوع باعث گسترش مناطق حاشیه ای پایتخت و شهر های بزرگ شده است . از سوی دیگر این شکل از مهاجرت باعث از بین رفتن رونق کشاورزی و دام داری روستایی می شود.

- ریخته شدن املاح بازمانده از دستگاه های آب شیرین کن صنعتی وشهری نواحی حاشیه ی خلیج فارس ، مانند عسلویه وشهرهای دیگر حوزه ی خلیج فارس باعث محدود شدن تنوع زیست محیطی این مناطق شده است که بار آن را ماهی گیران ایرانی به دوش می کشند.

5) در سال های اخیر قرص ترامادول کارکرد درمانی اش فراموش و تبدیل به یکی از اصلی ترین الگوهای مصرف مواد مخدر در میان جوانان شده است. رفع مشکل ارتباطی افراد، ایجاد سرخوشی ، رفع احساس ناکامی و دسترسی و مصرف آسان آن از مهم ترین تاثیرات وعوامل گرایش جوانان به این ماده ی مخدر هستند.

موارد مذکور بالا ، شاید در نگاه اول چندان ارتباطی با یک دیگر نداشته باشند، اما با مداقه ی بیش تر نسبت به هر یک می توان شمایی کلی از بحران ساختاری و اجتماعی جامعه را ترسیم کرد . حضور پر رنگ آسیب های اجتماعی نظیر اعتیاد ، بزه ، کودک آزاری ،سرخوردگی اجتماعی و عدم حمایت اجتماعی در حوزه های کودکان ،زنان ،خانواده، محیط زیست و جوانان در مصادیق ذکر شده در بالا نشان دهنده ی میزان بالای پیچیدگی ، ارتباط و همبستگی بحران های اجتماعی است. از سوی دیگر رخ دادن تمامی موارد فوق در بازه ی زمانی محدودی حقیقت بزرگ تری را روشن می سازد؛ سرعت تغیرات وانتقال آسیب های اجتماعی .

سرعت تغییرات و انتقال آسیب های اجتماعی به این معناست که با پیچیده تر شدن ساختارها و نشانه های فرهنگی ،اقتصادی، اجتماعی و صنعتی رابطه ی بین شکل و محتوای آسیب های اجتماعی و هم بستگی علی و ارگانیک میان آن ها با سرعتی زیاد دست خوش تغییر قرار می گیرد. تغییر در الگوهای مصرف مواد مخدر از گیاهی به شیمیایی و تنوع عوارض و تغییر شکل رفتار معتادان نسبت به الگوهای مصرف پیش از این ، سوداگردی جنسی در فضاهای مجازی (اینترنت، بلوتوث و...) و کلاه برداری های نوین نمونه های مناسبی برای فهم میزان سرعت تغییرات و انتقال آسیب های اجتماعی در زندگی روزمره ی جامعه است. بر اساس چنین ره یافتی نسبت به مسائل اجتماعی می توان بحران اجتماعی را به عنوان اصلی ترین بحران حاضر جامعه معرفی کرد، چرا که تمامی اقشار، طبقات ، اصناف و گروه های اجتماعی با اشکال و یا تاثیرات متعدد این بحران روبه رو هستند.

بحران اجتماعی که خود حاصل مجموعه آسیب های اجتماعی است را می توان به منزله ی شکلی چند وجهی در نظر گرفت که هر وجه آن شامل قسمت هایی از بحران می شود و نادیده گرفتن هر یک از اقشار ، طبقات و یا گروه های اجتماعی به مثابه حذف اضلاع این شکل چند وجهی است که در بهترین حالت منجر به تعریفی معیوب از مساله خواهد شد. در حقیقت برای ارائه ی راهکار  پیرامون هر مساله ای ابتدا نیاز به بیان صحیح و جامع مساله وجود دارد و هر گونه تحلیل و راهکار که بر اساس تعریفی نسبتآ صحیح از موضوع نباشد ، عقیم خواهد ماند و حتی ممکن است به پیچیدگی های مساله دامن بزند.از این رو است که نهادهای متولی امر در مسائل اجتماعی باید جایگاه مشارکت فعالانه ی تمامی اقشار ، طبقات و گروه های اجتماعی را به رسمیت بشناسد و افکار عمومی را بیش از پیش در تعریف مسئله مشارکت دهند. از طرفی دیگر بالا رفتن میزان حساسیت مردم نسبت به مسائل اجتماعی و مقابله با بی تفاوتی اجتماعی از سوی سازمان های مردم نهاد و نهاد های متولی امر باید زمینه های مشارکت اجتماعی مردم را به صورت توامان با فعالیت های داوطلبانه ، نظر سنجی ، آموزش های مبتنی بر کنش متقابل و ایجاد سوال به وجود آورند.

بر همین اساس سه نکته ی زیر می تواند برای تبیین ، تحلیل و کشف راهکار های مناسب و عملیاتی مبتنی بر عینیت کارآمد باشد :

الف ) رابطه ی نهاد های فعال با یک دیگر

نهاد های فعال در حوزه ی آسیب های اجتماعی را می توان به دو دسته ی نهاد های متولی وابسته به دولت و نهاد های غیر دولتی تقسیم بندی کرد. در این جا با توجه به طرح بحث ابتدای مطلب حاضر مبنی بر همبستگی آسیب های اجتماعی با یک دیگر ، نهاد های غیر دولتی فعال در زمینه های مختلف باید به جمع بندی صحیحی از زمینه های اشتراک و همبستگی حوزه ی فعالیت شان برسند و رابطه ی ظریف و پیچیده ی آن ها با یک دیگر را درک نمایند ، تا دیدگاه انتقادی خود را نسبت به مسائل عمیق تر و گسترده تر و هم چنین زمینه های فعالیت مشترک با یک دیگر را کشف کنند. مثال های ذکر شده در ابتدای بحث می توانند ما به ازاهای مناسبی برای درک این زمینه ها و ضرورت نگاه چند سویه در پرداختن به آن باشد. از سوی دیگر نیز نهادهای متولی وابسته به دولت - به عنوان اصلی ترین مجریان راهکار های ارائه شده - باید دیدگاه انتقادی نهاد های غیر دولتی را پذیرا بوده تا چرخه ی صحیح رابطه ی متقابل میان نهاد ها شکل گیرد.

ب) رابطه ی مردم و نهاد ها

تاکید بر آن چه که مردم به عنوان کنشگران اجتماع و کسانی که رو در رو با و درون آسیب های اجتماعی قرار گرفته اند می گویند ، اصلی ترین رکن هر طرح تحقیقاتی اجتماعی است. بر حول همین موضوع که "پیر بوردیو" ، جامعه شناس فرانسوی ، نیز آن را تایید می کند رابطه ی متقابل نهاد ها و مردم باید عینیتی عمیق و مستمر داشته باشد تا هم تبیین و هم ارائه ی راهکار واقعی تر باشد و مسئله ی اصلی لا به لای تفاسیر ذهنی گم نشود.

ج) رابطه ی مردم و مردم

حضور مردم در تعریف مسئله ی خودشان و به رسمیت شناختن آن ها توسط نهاد ها زمینه های شکوفایی تفکر اجتماعی را مهیا می نماید.این موضوع باعث آن می شود که به قول "حسن قاضی مرادی"**** پیله ی خود مداری ایرانیان از هم گسسته شود و میزان بی تفاوتی اجتماعی را کاهش دهد. در چنین شرایطی است که مردم تحلیل خود را از زندگی نه مبتنی بر اختلاف شکل های متفاوت مسائل اجتماعی در زندگی شخصیشان که مبتنی بر زمینه های اجتماعی تقریبا واحد و مشترک بنا خواهند نمود.

* روزنامه ی ایران - ۲۲/۱۰/۸۷

**روزنامه ی اعتماد - ۱۵/۱۱/۸۷

***خبرگزاری مهر - ۲۴/۴/۸۷

**** قاضی مرادی حسن - پیرامون خود مداری ایرانیان - نشر اختران

 نوشتار فوق در بهمن ماه ۸۷ به طور مشترک با حمیدرضا واشقانی فراهانی نگاشته شد که به علت ممیزی موجود در رسانه ها نتوانست به چاپ برسد.

تمام دیروز با تو هم بغض بودم

تمام امروز با تو هم گریه

هیچ عابری از یاد نمی برد آن نیم روز داغ و عبوس را

خیابان هم شکل کابوس های تو بود

و هر خانه ای

در سکوت شبانه ی شهر ، ندیم اشک هایت

بخواب ستاره ی زخمی ، بخواب !

که این روح و جسم خسته ام

ایستگاهی برای گریستن پیدا نمی کند.

باران نمی بارید

 پیراهنم بوی دود و باروت می داد

و تو به هوش آمدی

با نگاهی مات و اندوهگین

در سه کنج چاردیواری ، بدون پنجره.

سکوت الکن خشم در لرزش دست هایت

آغاز رقص مرگ بود

سرود تباهی بود

ماتمی سیاه در آستانه ی فصل گرم خون آلود

بخواب ستاره ی زخمی ، بخواب !

که این روح و جسم خسته ام

ایستگاهی برای گریستن پیدا نمی کند...

جمعه ای که گذشت آن قدر غمگین بود که باز هم فیلم "آینه" را دیدم. فیلمی که بارها و بارها دیده ام و بارها و بارها با سکانس های جادویی اش اشک ریخته ام. لحظه هایی که به جای موسیقی ، شعر و صدای آهنگین "آرسنی تارکوفسکی" روحم را منقلب  می کند. انگار دریچه ی دوربین "آندری تارکوفسکی" روایت دیگری از غم دارد. این ریتم غم در "آینه" است که مرا به وجد می آورد. قصد نوشتن درباره ی "آینه" را ندارم. گویا توانش هم نیست. بیش تر می خواستم به لحظه هایی نزدیک شوم که "آینه" محرک اصلی آن بود ، اما کدام جمله ها  بهتر از شعر "آرسنی" می تواند لحظه های مخلوق "آینه" را بازنمایی کند؟

"دیروز از صبح چشم انتظار تو بودم

می گفتند "نمی آید" ، چنین می پنداشتند

چه روز زیبایی بود ، یادت هست؟

روز فراغت و من بی نیاز به تن پوش.

امروز آمدی، پایان روزی عبوس

روزی به رنگ سرب.

باران می آمد

شاخه ها و چشم اندازها در انجماد قطره ها.

واژه که تسکین نمی دهد

دستمال که اشک را نمی زداید."   

ترجمه ی شعر بالا ، متعلق به "بابک احمدی" است.

کتاب "در پیرامون خودمداری ایرانیان" را نخستین بار در تابستان 86 و به پیشنهاد "جاوید سبحانی" و "بهرام رحیمی" خواندم. موضوع کتاب ، نگاه انتقادی و خلاقیت "حسن قاضی مرادی" - نویسنده ی کتاب - در ساختار مند کردن رساله اش به نظرم بسیار جالب آمد. تکیه ی اصلی قاضی مرادی در این کتاب برمفهوم خودمداری و جایگاه آن در میان ایرانیان است. او برای آغاز بحث خود ابتدا تفکیکی بین مفهوم "فردگرایی" - مفهومی که اساس رفتار سیاسی در غرب قرار دارد - و "خودمداری" - مفهومی که اساس رفتار سیاسی در ایران قرار دارد- قائل می شود. قاضی مرادی ضمن آن که تفکیک بین این دو مفهوم را بسیار مهم می داند، اولین فصل کتاب را این طور آغاز می کند:" بر جامعه ی ذره ای شده ی غربی ، فردگرایی و بر جامعه ی ذره ای شده ی ایران ، خودمداری استقرار یافته است." و بعد از آن به تفکیک دقیق این دو مفهو م از یک دیگر می پردازد. قاضی مرادی درتشریح مفهوم فرد گرایی ابتدا بر این نکته تاکید می کند که فردگرایی مفهومی کاملاً مدرن بوده و با ارجاع به نظر "کارل مارکس" - فیلسوف آلمانی - این مفهوم را زائیده ی روابط تولید سرمایه داری دانسته و به صورت ضمنی یکی از پیشرفت های آگاهی انسان معرفی می کند. نویسنده ی کتاب با بیان این نکته که "پس از استقرار مناسبات سرمایه داری - به ویژه مالکیت خصوصی و رقابت آزاد بورژوایی - بینش فلسفی نوینی از رابطه ی فرد و جامعه پدید آمد(فردگرایی) که در سطح سیاسی به تدوین آموزه ی لیبرالیسم انجامید" ، ریشه های اصلی مفهوم فردگرایی در دوران جدید را در آرای "جان لاک" یافته و در این باره چنین می گوید:"جان لاک معتقد بود فرد نسبت به جامعه مقدم است و حالت طبیعی انسان ، وضعیت فردی اوست و کوشش انسان در این حالت ، بنیان موجودیت جامعه است." در مقابل تشریح فردگرایی و بررسی این موضوع که ما در ایران به علت عدم شکل گیری مالکیت خصوصی با فقدان فردگرایی مواجه هستیم ، نگارنده نظر خود را درباره ی خودمداری ایرانیان پیش می کشد. "گرایش انسان به زندگی در محدوده ی رفع نیازها و تحقق منافع و مصالح شخصی و خصوصی بی واسطه ی آنی و فوری به عنوان تعریف خودمداری ارائه می شود." این تعریفی است که در کتاب "در پیرامون خودمداری ایرانیان" از مفهوم خودمداری ارائه می شود. یکی از رفتارهای خلاقانه ی "حسن قاضی مرادی" در عمق دادن به موضوع مورد نظر رساله اش ، بررسی زمینه های مادی هر مفهوم فرهنگی است که به تشریح آن می پردازد. به عنوان مثال ما در فصل اول کتاب زمینه های اقتصادی ، اجتماعی - اقتصادی، سیاسی - اجتماعی و فرهنگی - اخلاقی ، فردگرایی ، فقدان فردگرایی بین ایرانیان و خودمداری را می خوانیم.

بنا بر تقسیم بندی کتاب ، بخش نخست رساله - همان طور که گفته شد - به توضیح فردگرایی و خودمداری و تفاوت بین این دو می پردازد. در بخش دوم "ابتدا حکومت استبدادی و برخی جنبه های وحدت آن با خودمداری به طور عام معرفی می گردد و سپس با نگاهی به تاریخچه ی حکومت استبدادی در ایران از آغاز تا دوران معاصر ، خودمداری ایرانیان در ارتباط با حکومت استبدادی و برخی ویژگی های عمومی جامعه ی ایران سنجیده می شود." بررسی ریشه های عام استبداد در شرق از منظر تعاریف و نظرات هگل ، مارکس و آلتوسر اساسی را برای این بخش از کتاب به وجود می آورد تا بر مبنای آن به بررسی حکومت های استبدادی پیش از اسلام و بعد از آن بپردازد. بررسی ارتباط سه شیوه ی تولید موجود در ایران - که قاضی مرادی به تفصیل و با نمونه های تاریخی به بسط آن ها می پردازد - با حکومت استبدادی - به عنوان خودمداری مستقر در حاکمیت سیاسی - روش علمی وبینش منسجم نویسنده را در رابطه با موضوع مورد بحثش نشان می دهد. بخش سوم کتاب نیز به بررسی برخی از ویژگی های "فکری،عملی و عاطفی" خودمداری با توجه به شیوه ی زندگی خودمدارانه می پردازد. این بخش استغراق در زندگی روزمره را سبک زندگی خودمدارانه معرفی می کند. این پژوهش با تکیه بر اصول روان شناسی اجتماعی ویژگی های فکری ،عملی و عاطفی این سبک زندگی را به ترتیب تحت عنوان " بینش روزمره ، ذهنیت استبداد زده و بی اعتقادی" ، "سترونی و تقلید ، تجاوزگری و خشونت و فساد" و هم چنین " فقدان عشق و دوستی، ناامیدی و تحقیر شدگی و حس حقارت" تحلیل می کند و بر این باور است که رفتار خود مدارانه در هریک از حوزه های فکری،عملی و عاطفی به این ویژگی های رفتاری در سطح جامعه ختم خواهد شد. در پایان و در بخش چهارم این پژوهش نیز "برخی جنبه های واکنش ایرانیان نسبت به حکومت استبدادی که متاثر از خودمداری است ، مورد نظر قرار می گیرد و بر این نکته تاکید می شود که کشمکش با حکومت استبدادی از موضع خودمداری کشمکشی منفعلانه است". در واقع دغدغه ی اصلی پژوهش "در پیرامون خودمداری ایرانیان" ، بررسی زمینه های فرهنگی عدم توفیق ایرانیان در مبارزه با حکومت استبدادی است. قاضی مرادی در نقد هر یک از ویژگی های فرهنگی مبتنی بر خودمداری که به منظور بررسی عدم توفیق ایرانیان در تقابل با حکومت استبدادی به آن ها می پردازد، ارتباط سه حوزه ی رفتاری مردم ، روشنفکران و قدرت را با ویژگی های مطرح شده نشان می دهد.

این کتاب را "نشر اختران" برای اولین بار به سال1378 و در 222صفحه منتشر کرده است. قیمت این کتاب در چاپ چهارم آن به سال 1385دو هزار تومان بوده است.

سخن آخر

"حسن قاضی مرادی" در کتاب "نوسازی سیاسی در عصر مشروطه ی ایران " این موضوع را به میان می کشد که بررسی تحولات بعد ازانقلاب مشروطه در ایران این مهم را به اثبات می رساند که دوران گذار جامعه ی ما از سنت به تجدد طولانی شده و این موضوع لزوم نقدی بنیادی را در حوزه ی رفتارهای فرهنگی ما طلب می کند. این اظهار نظر قاضی مرادی درباره ی گلوگاه اصلی تاریخ معاصر ایران را می توان دغدغه ی آشکار کلیه ی آثار او دانست. از این رو با توجه به شرایط فعلی که مقاومت مردم برای عبور از مناسبات سنتی حاکم در حوزه ی سیاست، اقتصاد ، فرهنگ و... به حساس ترین قسمت خود رسیده است و هر عمل اجتماعی مستلزم استواری بر تحلیلی عقلانی و منعطف از شرایط است ، بی اغراق می توان مطالعه ی آثاراین پژوهشگر خلاق و متعهد را راه گشا دانست. پس امید آن می رود که در این دوران پرطنش بازخوانی آثار این محقق برجسته ی علوم انسانی بر تحلیل روشنفکران و فعالین اجتماعی - سیاسی تاثیرگذار بیفتد تا با جمع بندی عمل اجتماعی خود بتوانند جایگاه شان را در کلیت جنبش معین و مشخص کنند. در پایان نیز به دیگر آثار منتشر شده از "حسن قاضی مرادی " اشاره خواهد شد:

1) در ستایش شرم، جامعه شناسی حس شرم در ایران / نشر اختران

2)استبداد در ایران / نشر اختران

3)نوسازی سیاسی در عصر مشروطه ی ایران / نشر اختران

4)کار و فراغت ایرانیان / نشر اختران

5)تاملی بر عقب ماندگی ما ( نگاهی به کتاب "دیباچه ای بر نظریه ی انحطاط ایران" نوشته ی دکتر جواد طباطبایی) / نشر اختران

                    پایان حرکت نیست

                                         سر آغاز فریاد است!

مامن گرمی ست

برای آمیزش مهر و کین٬

زادگاه عصیانی ست

که هر دانه ی اشک را

                       معنایی دوباره می بخشد.

فاجعه در راه است ، این را از کابوسی که دیدم احساس می کنم:

"دشتی سرسبز بود. کاملاً  سبز، مثل یک مخمل سبز و یک دست ، شاید هم شبیه یک خلاء و تنها چیزی که در آن خلاء حضور داشت ماده گوسفندی خرفت بود که می چرید. تنهای تنها ، ناگهان از گوشه ای بزمجه ای به سویش خزید . آرام و بی صدا سرش را به سوی پستان های ماده گوسفند برد و شروع به خوردن شیرش کرد، بی آن که ماده گوسفند بویی ببرد."

این خواب را مادرم سال ها پیش برایم تعبیر کرده بود ، اشک در چشم های کوچک و ریزش جمع شده بود و کلمات را بریده بریده ادا می کرد. گویی او هم فاجعه را ، درست مثل امروز من ، با بند بند وجودش احساس کرده بود. کوچک ترین هشداری هم نداد. شاید احساس می کرد قدرت جبر بسیار قوی تر و سخت تر از گفته ها و دعاهای اوست. دستی بر صورتم کشید ، دست هایش بوی حنا می داد ، در همان حال دست هایش را بوسیدم.

حرف های مادرم درست بود. فاجعه مو به مو اتفاق افتاد. همان سال از سربازی روسی که از جنگ آمده بود ، آبستن شدم. او بعد از نزدیکی ما رفت. به قول خودش به کشور مخروبه اش بر می گشت تا تحمل سختی ها و تلخی ها برایش آسان تر شود. می گفت باید مثل همه ی هم وطنانش به غربت و تنهایی خو بگیرد. من نه ماه بعد از رفتن او فارق شدم و نوزادی عجیب به دنیا آوردم. زبان قابله ام بند آمده بود و کلمه ای به زبان نمی آورد. بدن نوزاد راه راه  بود. قسمتی سیاه و کبود و قسمتی سفید ، یکی از پاهایش بلند تر از دیگری بود و از کتف هایش به جای بازو و ساعد دو کف دست با انگشت هایش آویزان بود. از دیدنش جیغ کشیدم و سرم گیج رفت. تا دو روز به هوش نیامدم. مادرم در تمام این دو روز بچه را تر و خشک می کرد و کنار خودش می خواباند. بی آن که به روی خودش بیاورد. بعد از دو روز و با هزار گریه و زاری بچه را به اتاقم آوردند. او را در آغوش گرفتم. پوست زبر صورتش را بوسیدم و دست های نا توانش را نوازش کردم. خودم را مسئول این رویای هولناک می دانستم. احساس می کردم ، هیچ وقت خودم را نخواهم بخشید ، اما تمام این احساسات چه نفعی به حال او داشت؟چه چیز را برای او تغییر می داد؟ او که از لابه لای آن چشمان سخت قی کرده اش به دنیای ما نگاه می کرد. به دنیای کثافت و پر از بغض آدم ها ، او که از جنس ما نیست. او که مناسبات این دنیای پست برایش اهمیت ندارد. می دانستم در کمال معصومیت مورد قهر قرار گرفته است ، قهری ابدی و دردناک ، پدرش شاید در فرسخ ها دورتر از این نقطه ی نفرین شده با زنی فاحشه یا شاید با زنی زیبا و درستکار هم خوابه شده است و باز هم بی هیچ اضطرابی از ازتکاب گناه دیگر ، به بستن نطفه ی موجودی تازه فکر می کند. اما مطمئنم هیچ موجودی به سیه بختی این نوزاد که در آغوش من است به وجود نخواهد آمد. موجودی که به جای خنده و گریه ، فقط چشم هایش قی می کند و گه گاه سرفه هایی سخت از اعماق وجودش بر می خیزد. مادرم پیش بینی این فاجعه را کرده بود و هم چنان آرام و اندوهگین نظاره گر واقعه بود. اما فاجعه در این نقطه ختم نشد. قابله تمام شهر را پر کرده بود که من یک هیولا به دنیا آورده ام. هیولایی ترسناک و کریه که شیطان به او نظر کرده است و یا اصلاً قسمتی از روح شیطان را در او دمیده اند. گفته بود از دیدن او تا هفت شب خواب از چشم هایش رفته و بعد از شب هفتم ، در حالی که در خواب و بیداری به سر می برده ، مرد سبز پوشی به خوابش آمده و به او گفته قطعاً شیطان را به دو چشم دیده و به او یاری رسانده است. به خاطر همین باید مراسم ختم قرآن برگزار کند و شیطان را از بین ببرد. قابله همین کار راکرده بود. مراسم ختم قرآن را در هفت شبانه روز برگزار کرده و تمام زن های شهر را به دور خودش جمع کرده بود تا این که آخرین روز از حال رفته و همان مرد گندمگون به او گفته بود حالا نوبت شیطان است.

یک شب بعد از اذان مغرب قابله با آخوند مسجد به خانه ی ما آمدند. من در اتاق خودم دراز کشیده بودم و آن موجود بیچاره با چشم های قی کرده و مات کنار من بود. نه چیزی می گفت و نه از او صدایی بلند می شد. فکر می کردم اگر حتی برای او لالایی بخوانم ، این نوای مادرانه به گوش او عذابی بزرگ خواهد آمد. مادرم با چشم هایی گریان به اتاقم آمد. هیچ در فکر چیزی که می خواست به من بگوید نبودم و اصلاً تصورش را نمی کردم. کنارم نشست و گفت قابله با آخوند مسجد به این جا آمده اند و حالا باید پیش آن ها بروم ، چون می خواهند با من صحبت کنند و باز هم گفت تا آمدن من همین جا پیش نوزادم خواهد ماند. نمی دانستم آن ها با من چه کار دارند؟ چه چیزی از من خواهند پرسید و یا چه حرف هایی به من خواهند گفت؟ به سختی از جایم بلند شدم و به طرف اتاقی که آن ها نشسته بودند رفتم. قابله صورتش را با چادر پوشانده بود. من هم همین کار را کردم و وارد شدم. بچه ای هم آن جا کنار دست آخوند نشسته بود  ، که گمان کردم باید بچه ی خود قابله باشد. در کنجی از اتاق نشستم. نفس نفس می زدم. در همان حال قابله رو به من کرد و گفت :

- والله دخترم ، من خودم بچه ات رو کشیدم بیرون ، یعنی خودم هم ناراحتم از این چیزی که دارم میگم ، اما اون هیولا شیطانه ، خود آقا اومد به خوابم ، ختم قرآن هم گرفتم که حاج خانومم خبر داشتن اما تشریف نیاوردن ، حالا تو هم جای دخترم اگه دختر خودمم بود همین کار رو می کردم ، خود آقا گفت ، باید زنده به گورش کنیم ، خارج شهر ، معلوم نیست چی پیش میاد ، فقط حاج آقا استخاره کردن خوب اومده.

رنگم پرید. دهانم خشک شد. بچه ی من باید زنده به گور می شد؟ این نهایت فاجعه بود. غم انگیز ترین حرفی که می شد به مادری گفت. همان موقع به یادم آمد که  مادرم تمام این ها را می دانست. می گفتند وقتی مرا زاییده به صورتم نگاه کرده و گریسته. این کار او عجیب بوده و خیلی ها گفته بودند که او مرا دوست ندارد. آخوند همان طور که سرش پایین بود گفت:

- بله همشیره این به صلاحه ، ملتفت هستین که؟

با سر صحبت هایش را تایید کردم. دلیلی برای این کار نداشتم. از اعماق قلبم از همه ی آن ها متنفر بودم اما به همان اندازه ازشان می ترسیدم. من هیچ نشانه ای از وجود شیطان در وجود این موجود بیچاره نمی دیدم. او کاملاً پاک و بی آلایش بود. نه می خندید و نه گریه می کرد. فقط سرفه می کرد و از چشم هایش قی بیرون می آمد. سرم گیج رفت. قابله پیش من دوید. زیر بغلم را گرفت و تا دم در اتاقم برد ، اما داخل نیامد. می ترسید دوباره شیطان را ببیند و خوابش نبرد. از او هم بدم می آمد. آن ها بچه ی مرا زنده به گور می کردند. نمی توانستم آن ها را دوست داشته باشم. حتی به قابله نگاه هم نکردم. از پشت در مادرم را صدا زد تا مرا به داخل ببرد ، مادرم مرا به داخل اتاق برد و در رخت خوابم خواباند. مادر نگاهی به من کرد و از اتاق خارج شد. به طرف او برگشتم. او هیچ نمی دانست چه تصمیمی برای زندگیش گرفته اند. نمی دانست چه بر سرش خواهد آمد. از همان جا دستی بر بدنش کشیدم. بر پوست زبر و راه راه بدنش ، بر دست های کوچک بی ساعد و بازویش ، خیره شدم به آن نگاه ماتش بر سقف ، دوست داشتم بدانم چه چیز را جستجو می کرد از این دنیا چه سوالی داشت؟ چه چیز زیبایی می توانست ببیند؟ اصلاً چیزی می دید یا نه؟

قرار شد نزدیک اذان صبح پاسبانی با آخوند و یک قاری قرآن به سراغ ما بیایند تا قبل از نماز او را ، یا به قول آن ها هیولای مرا زنده به گور کنند. مقصد تپه ی "فتح علی خان" در خارج از شهر بود. می خواستند او را روی آن تپه ی تاریک و دور افتاده چال کنند. مشهور بود در این تپه موجودات عجیبی حضور دارند که همه انسان هایی نفرین شده هستند. مثل زن زناکاری که به سگی تبدیل شده بود و یا مردی که قاتل کودکان شهر بود و روحش در قالب کفتاری سرگردان تمام آن جا را به دنبال لقمه ای غذا می گشت ، اما چیزی  پیدا نمی کرد. حالا باید بچه ی من ، این موجود نفرین شده  با تمام این ها هم خانه و هم منزل شود. باید با این تاریکی که با ابدیت پیوند خورده بود الفت بگیرد.

او را در ملحفه ی سفیدی پیچیدم و برای آخرین بار بوسیدم. مادرم هم آرام شده و آماده ی رفتن بود. با هم به دم در خانه رفتم. پاسبان و آخوند و قاری هر سه آمده بودند تا در این مراسم سیاه شرکت کنند. ما پیاده به راه افتادیم ، باید مسافت زیادی را می رفتیم.

تاریکی بالای تپه رعشه ای به جانم انداخت. می لرزیدم ، حتی جرئت آن که صورت آن موجود ، آن هیولا یا شاید آن قدیس را نگاه کنم نداشتم. هر لحظه که می گذشت او قدمی به مرگ نزدیک می شد. شاید در آن دنیا در جمع فرشتگان قرار می گرفت ، شاید هم برای این خلقت ناخوانده به بزرگ ترین عذاب ها گرفتار می آمد. نمی دانم ، این حکمی بود که مردمان شهر برای زندگی او صادر کرده بودند. به خاطر آن که سیاهی از شهر ما رخت بربندد. مادرم آرام بود. اما من می لرزیدم. دلیل آن همه اضطراب را به خوبی می دانستم. قسمتی از من باید زیر آن همه خاک مدفون می شد ، این برای فهمیدن همه ی درد های من کافی نبود؟ صداهای عجیبی به گوش می رسید. آخوند و قاری چیزهایی زیر لب زمزمه می کردند ، شاید برای آمرزش روح این موجود بیچاره ، شاید هم برای رهانیدن خود از شر شیاطین!

پاسبان قبری کند، قبری کوچک ، و او را از دست من گرفت. حالا دیگر قاری هم کنار قبر روی زمین نشسته بود و قرآن می خواند. با صدایی بلند تا ما هم بشنویم. پاسبان او را درقبر گذاشت و خاک ریخت. قلبم گرفته بود. تمام قفسه ی سینه ام را دردی پوشانده بود و صدایم در نمی آمد. رگ های شقیقه ام به تندی می زد. طوری که احساس می کردم هر آن سرم می ترکد و از زیر آن همه فشار خلاص خواهم شد. حتی جرئت گریه کردن هم نداشتم. آب دهانم را قورت می دادم و از شدت بغض صدایی در گلویم می پیچید و قطع می شد. اما بغضم هر لحظه بیش تر و بیش تر راه گلویم را تنگ می کرد. زیر چشمی اطراف را می پاییدم. آخوند همان طور ایستاده بود و تسبیح می گرداند و ورد می خواند و صدای قاری هم بر تمام صحنه ها سنگینی می کرد. پاسبان هنوز در کار پر کردن قبر بود و مادرم هم چنان در کنار من ایستاده بود. بوی نفس هایش تنها نقطه ی آشنا در آن حوالی بود ، تنها نقطه ای که مرا از بیگانگی رها می کرد.

قبر از خاک پر شده بود و پاسبان با لگد قبر را صاف می کرد. حالا او زیر خاک بود و هیچ هوایی برای تنفس نداشت. مرگ در کار تسخیر وجودش بود. تمام سلول های سفت و زبر بدنش را تسخیر می کرد. دیگر بیش از آن طاقت نداشتم ، گریه کردم. از شدت هق هق هایم شانه هایم می لرزید. اشک بی آن که اراده کنم از چشم هایم جاری می شد. قاری باز هم قرآن می خواند. چشم هایش را بسته بود و دست هایش را کنار صورتش نگاه داشته بود. آخوند رو به من کرد و گفت:

- نماز میت جایز نیست ، بریم!

مادرم مرا در آغوش گرفت و آرام آرام از تپه سرازیر شدیم. حالا هوا گرگ و میش شده بود و از شهر هم صدای اذان به گوش می رسید.

 نوشتار فوق فصل چهارم از رمان "شاعر مرده" است که فعلاْ امیدی به انتشار آن ندارم.

پدر،

دغدغه ی همیشگی گفت و گوی با تو ، برای من صرفاً دغدغه ای فردی نیست ، بلکه در جای خودش معنایی کاملاً تاریخی و اجتماعی دارد. آغاز این شکل گفت و گو بین من و تو آغاز گفت و گو بین دو نسل جدا افتاده از هم است. مطمئنم هیچ کدام از نسل ها مثل نسل ما تا این اندازه از هم دور نبوده اند. تجربه ی افسرده ی شکست نسل تو در اوج شکوفایی و جوانی ، آن هم در وضعیتی که آمادگی فهم و پذیرش این شکست را نداشت ، به نقطه ای ختم شد که باید برای مرمت و برقراری رابطه با این زندگی زخمی ، از شکاکیتی گاه بیمارگونه پیروی می کرد. از طرفی ما هم وارث تمام سرکوب هایی بودیم که باید در امتداد شکست پدرانمان تحمل می کردیم و تاریخ هم بی صبرانه در انتظار رودرویی ما با یک دیگر ایستاده بود. ما حتماً در جایی از زندگی به هم می رسیدیم ، بدون آن که تصور روشنی از هم داشته باشیم. باید اعتراف کنم این هراس انگیزترین تجربه ی من بود. تو قطعاً تصوری از انگیزه ها و محرک های پدرت برای زندگی کردن داشته ای ، و قطعاً پدر تو هم آن قدر از ارزش ها و تصورات حیاتی پدرش دور نبوده که ناچار مثل من برای پیدا کردن خودش ذهنش را تا این حد درگیر فهم پدرش بیابد. پس دوست دارم همان طور که من بارها و بارها  - در تمام مراحل رشد و شناختم – به حرکات ، رفتارها و کنش های تو نگاه می کردم و بی واسطه دوستت می داشتم به تمام کلمات این نوشته فکر کنی تا شاید حقیقت کوچکی از دیالکتیک بین ارزش های ما قسمتی از جهان را اشغال کند.

اصرارم به دقت در این متنی که نه بار زیبا شناختی دارد و نه ارزش ادبی ، تنها به خاطر سطح متفاوت تجربه های ما در مواجهه با مسائلی گاه شبیه و گاه به کلی جدا از هم است. این که ما تصور روشنی – حتی در این چند سال که عقلانیت دست و پا شکسته ای بین ما حاکم شده – از رفتارها و انگیزه های یک دیگر نداریم حاصل شرایطی است که به هر کدام از ما تحمیل کرده اند. نزدیک ترین مثالی که به ذهنم می رسد ، به آخرین سفرمان با هم مربوط می شود. زمانی که در محله های کودکی تو با هم قدم می زدیم و تو از خاطره ی مرگ خواهرت در سیل برای من صحبت می کردی. در تمام مدتی که مشغول صحبت کردن بودی  ، همه ی تلاشم را می کردم تا محیط جغرافیایی روز حادثه را – که حالا هیچ ارتباطی با روز حادثه نداشت – در ذهنم مجسم کنم. اما چه تلاش بیهوده ای بود. شهر به اندازه ی فاصله ی بین ما تغییر کرده بود.

می بینی چه زندگی غم انگیزی داریم؟ می بینی تا چه اندازه از تجربه های هم دور افتاده ایم؟

من نمی توانم باور کنم این مساله ، موضوعی قابل اغماض است. غیاب جغرافیای زندگی کودکی تو به معنای غیاب بخشی از آسیب های گذشته ی توست که به ناچار امروز بر مبنای آن ها با من در ارتباطی ! و این شکل گیری تراژدی بین من و تو را آغاز می کند. شاید بتوانی کل عقایدم را که سعی دارم بی پیرایه برایت بنویسم با حواله دادن به دوران پیری ام نقد کنی و فاقد ارزش های تجربه گرایی بدانی که معمولاً هم نسلان تو به آن اعتقاد و ایمانی راسخ و عجیب دارند ، اما این موضوع در حال حاضر چیزی از تصوراتم نسبت به آن چه باید بگویم کم نمی کند ، چون سعی ندارم با این نوشته محکمه ای نمادین برای محکوم کردنت در مسائلی که خودت هم کم ترین نقشی در پیش آمدن آن ها نداشتی ، برپا کنم. پس به علت این تصوری که زمان زیادی را برای باور کردنش صرف کرده ام ، لازم است بگویم از نظر من موضوع سطحی عمیق تر هم دارد. سطحی که جدا از جبرهای فرهنگی و نسلی حاکم بر رابطه ی من و تو – که به خاطر عمومیت پیدا کردن موضوع بحث بر این جنبه بیش تر تکیه کرده ام – از جبری طبقاتی خبر می دهد. جبری که "کامو" به زیبایی آن را این طور بیان می کند :" فقرا بدون آن که بخواهند یک دیگر را آزار می دهند."

پدر،

از مدت ها قبل صبرت نسبت به آینده ی مبهم و مخدوش من لبریز شد. آینده ای که اگر راستش را بخواهی خودم هم هنوز چیزی از آن نمی دانم و تصویر روشنی از آن ندارم. بدون تردید این موقعیت و قرار گرفتن در آن به شدت مضطربم می کند و از یاُس حاصل از آن تلخ کام می شوم. شاید گاهی که به این احساس بی آینده بودنم در زندگی فکر می کنم ، خودم را در انجام بسیاری از کارها و برخوردها محق بدانم ، منتها دوست دارم باور کنی در بدترین شرایط هم زمانی که از زاویه ی تو به موضوع نگاه می کنم ، تلخ کامی ام صدها برابر می شود. چون اگر حیات من در امتداد زندگی تو تحلیل شود ، غم انگیز ترین موضوع شکست من در آینده ای است که می توانست التیامی برای گذشته ی پر از بغض و شکست تو باشد. من این فرایند درونی تو را به خوبی درک می کنم ، حتی اگر تو به وضوح چیزی نگویی و درگیری های عصبی من با خودت را به خام بودنم و عدم قدرت تحلیلم درباره ی مشکلات تقلیل دهی. اما پدرم اگر باز هم عقیده و طرز بیان تو درست باشد ، شرایط در نهایت به نفع تو تمام نمی شود یا اگر بخواهم بهتر بگویم حقانیت دیدگاه تو را نسبت به آینده به اثبات نمی رساند. شاید خنده دار به نظر برسد ولی در چنین شرایطی و با این رویکرد تو باید در نقش رستم ظاهر شوی و من هم گویا باید نقش سهرابت را بازی کنم ، تا در انتظار مرگم به دست تو ، دوباره تاریخی را با اشک و اندوه رو به رو سازم. پس بگذار کمی از جبرهای یاُس آلوده ی غمگین فاصله بگیریم و به عواطف و اسطوره هایمان عاقلانه تر و با انگیزه تر نگاه کنیم. نگاهی که در آن نه تو آن قدر خشن و تجربه گرا به جنگ من بیایی و نه من آن قدر عصیان زده ندیم تو باشم.

پدر،

مادر بزرگ – مادر تو – همیشه مرا بی نهایت به گذشته ی تو شبیه می دانست. چیزی که احساس می کنم با این که هر دوی ما به آن باور کامل داریم، اما ناباورانه از آن گریزانیم. تا مدت ها نمی توانستم دلیل این انکار را متوجه شوم. بارها سعی کردم غیرمستقیم با تو درباره ی این موضوع صحبت کنم ، اما هر بار به خاطر عدم جمع بندی هر دوی ما از این موضوع چیزی از حرف های هم دستگیرمان نمی شد و در نهایت هر کدام دیگری را به کلی گویی متهم می کردیم و پرونده ی باز این مساله به زمانی دیگرعودت داده می شد. تا این که خیابان – فصل مشترک زندگی من و تو – به میان آمد. سبک زندگی خیابانی به من فهماند ، هر کدام از ما تا چه اندازه در برابر خواست ها و نیازهای دیگری ضعیف و ناتوانیم. این اظهار نظرم شاید کاملاً خام و جبری باشد و من هیچ شکایتی از این شکل قضاوت درباره ی عقایدم ندارم. چون به عقیده ی من بحث بسیار عمیق و جدی است. اگر قرار باشد فاصله ی بین ما مورد تحلیل قرار بگیرد و به درستی فهم شود باید با شیوه ای خلاقانه با آن برخورد کنیم و به تمام ضعف ها و ناتوانی هایمان واقف باشیم. به بیان دیگر موضوع بر سر آن چیزهایی است که نداریم و غیابشان در رابطه ی ما بحران آفرین است.

اگر تو در جوانی آرزومند به آینده نگاه می کرده ای و نتوانسته ای به بخش زیادی از آن ها دست پیدا کنی ، دلیل ضعف های شخصی تو نیست که حالا ادامه نداشتن آرزوهای گذشته ات در جوانی مرا حاصل ضعف ها و ناتوانی های شخصی من معنی می کنی. ما هر دو وارث تاریخی سراسر وحشت و اضطرابیم. فکر می کنم این جمله ی آخر برای بیان حقایق بین ما کافی باشد. وقتی فضایی که در آن نفس می کشیم تا این اندازه وحشت زاست ، نه تو به عنوان پدر می توانی دریافت هایت از زندگی را به درستی بیان کنی و نه من به عنوان پسر می توانم به رازها و فراز و نشیب های گذشته ی تو پی ببرم. این یعنی فضای مخدوش اجتماعی و ناچار در چنین وضعیتی تجربه های تو صرفاً در شکل های جدیدتری برای من تکرار می شود. می دانم تلخم و این تلخی تو را رنجور می کند ، اما اگر زندگی واقعیتی امیدوارانه تر را به من نشان می داد ، مطمئنم این طور گذشته را حلاجی نمی کردم. این غم بزرگِ حاصل از تنهایی که جدایی ما را تشدید می کند ، زجرآور است. اما صمیمانه بر این باورم که اگر زندگیِ واقعی امروز با خشونت هر چه تمام تر جایی را برای ما باز نمی کند ، چه بهتر که ما به رویاُهایمان پناهنده شویم. جایی که جدا از هر دغدغه ای بتوانیم آزادانه به هم فکر کنیم و دل مشغولی ها آن قدر بزرگ و خردکننده نباشند که لبخند زدن و دوست داشتن را در عین باور قلبی مان به آن ها ، از رفتارهای ما بدزدند. به نظرم این تنها راه هم زیستی عقلانی ماست. چون اگر قرار باشد همان معنای کلیشه ای و روزمره از عقل بین ما حاکم باشد ، این درگیری و فاصله باید تا کجا ادامه پیدا کند؟

پدر عزیزم ،

بسیاری از نویسنده ها این آرزو را بازگشت به دوران پر از خیال کودکی تحلیل کرده اند. اما برای من این طور نیست. وقتی به کودکی ام فکر می کنم بسیاری از تصویرها از برابر نظرم عبور می کند. تصویرهای گنگ مربوط به روزهای جنگ ، مهاجرت ، تنهایی و غربت ناشی از شکل زیست خانواده ی ما و فقری که باید آبرومندانه با آن دست و پنجه نرم می کردیم. مجموع این اتفاقات از من چیزی ساخت که امروز هستم. با تمام عقاید و تضادهایم. پس احتمالاً به من حق می دهی نتوانم آن طور شجاعانه به گذشته برگردم و همه ی آن چه پشت سر گذاشته ام را به خاطر بیاورم. چون بخشی از ذهن هر آدمی - هرچند هم پویا و سیال باشد – در قسمتی از زمان به جا خواهد ماند و جرئت پس گرفتن آن را هم از دست می دهد. این وضعیتی است که من نسبت به کودکی ام دارم. احساس می کنم وقتی به آن گذشته ی پر از کوچ برمی گردم تمام چشم اندازهای امیدوارانه ام معیوب می شود. ولی این تمام ماجرا نیست. گاهی که می توانم به مدد فلسفه به آن روزها برگردم خاطرات ستایش برانگیزی از تو را به یاد می آورم. خاطراتی که لابه لای آن همه غبار، استثناهایی فراموش نشدنی اند. می دانی به امیدهای واهی اعتقادی ندارم ، پس بگذار در انتهای این درددل غم زده از تو بخواهم چشم هایت را ببندی ،دست هایت را روی قلب جوان و پرتلاطم من بگذاری و برای ادای احترام به روزهای در راه حضور شادمان را در لحظه هایی تصور کنی که دیگر ما از آن خیابان نیستیم ، خیابان از آن ماست.  

ضرورت درک و تحلیل رفتار روشنفکرانه ی "صمد بهرنگی"، در شرایط فعلی که مناسبات اجتماعی-سیاسی یکی از ملتهب ترین دوران خود را پشت سر می گذارد ، از مهم ترین بازنگری هایی است که روشنفکران ایرانی- خصوصاً روشنفکران چپ گرا- باید در رفتارهای امروز خود داشته باشند. عقب ماندگی تحلیل های بخش عظیمی از روشنفکران منزه طلب که شرایط جامعه را صرفاً با اتکا به ذهنیات و کلیشه های محفلی خود تحلیل می کنند- نه بر اساس مشاهدات و ارتباط بی واسطه با زندگی روزمره ی جامعه – دقیقاً نشان دهنده ی این مهم است که بخش قابل توجهی از جریان روشنفکری در ایران فاصله ی زیادی با شرایط واقعی متن زنده ی جامعه دارند. البته جدا افتادگی روشنفکران از متن زنده ی جامعه مساله ای نیست که اخیراً سویه ی نقد بخش آگاه این جریان را به سوی خودش گرفته باشد و در پی راهی برای تبیین این موضوع بگردد ، منتها بحث بر سر آن است که جریان روشنفکری ایران به علت رخوت و مصزف زدگی بدنه اش به ندرت توانسته الگوهایی از کار و رفتار اصیل روشنفکری ارائه دهد. از این رو زمانی که کسی چون صمد بهرنگی را در دل خو د جای می دهد می توان از آن حتی به عنوان یک سنت یاد کرد...